Epitafia śląskie ()

Dzieła dawnych mistrzów dziś podziwiane są w muzeach ze względu na ich urodę i status zabytku przeszłości. Powstawały jednak kiedyś, jak mocno podkreślał to André Malreaux, by pełnić inne - praktyczne, a nie muzealne funkcje. Świadomi tego jesteśmy w oczywisty sposób wobec architektury. Nie jest to jednak równie naturalne, gdy stajemy wobec rzeźby i malarstwa. Skupieni na opowieści o stylach i artystach, na dziełach wybitnych, przełomowych czy choćby przykładowych często gubimy w historii sztuki społeczny aspekt ich funkcjonowania. Dzieje się tak nawet wówczas, gdy mamy do czynienia z kościelnymi freskami i nastawami ołtarzy albo z pomnikami bohaterów czy twórców. Najbardziej spektakularną dziedziną takiego użytkowego funkcjonowania przedmiotów o ambicjach artystycznych jest sztuka sepulkralna, czyli ta związana ze śmiercią, grobem i upamiętnieniem. Są to np. płyty nagrobne i krzyże z cmentarzy, rzeźbione płyty i tumby nagrobne władców z kościołów i kaplic oraz epitafia. Epitafia to fundacje artystyczne powstałe w związku ze śmiercią, ale nie wiążące się koniecznie i bezpośrednio z miejscem pochówku. Tego typu pomnikom nadawano różną formę, poczynając od słownej oracji podczas pogrzebu, a dalej skromnej tablicy z napisem, aż po okazałe i efektowne dzieła złożone z całych zespołów malowideł, rzeźb, inskrypcji i ornamentów.

Angażowano epitafia w wyrażanie postaw wobec przemijania. Ogniskowały zabiegi zmierzające do osiągnięcia życia wiecznego, a czasem niosły mniej lub bardziej skonwencjonalizowane zapisy emocji związanych z odejściem bliskich osób i z poczuciem ich straty. Epitafia katolickie wzywały do modlitwy w intencji zmarłych, kierowanej poprzez świętych – traktowanych jak skuteczni protektorzy – przed tron Najwyższego Sędziego. Epitafia protestanckie demonstrowały indywidualną wiarę i płynącą z niej oraz z ofiary Chrystusowej pewność zbawienia. W czasach baroku dominowała funkcja pomnikowa, koncentrując uwagę na wychwalaniu cnót i zapewnieniu tu na ziemi pamięci i sławy u potomnych. Zadania takie realizowane były w różnorodnych formułach plastycznych – jako obrazowe epitafia ze sceną religijną (malowane bądź rzeźbione), tablice inskrypcyjne, epitafia heraldyczne, emblematyczne, portretowe oraz wszelkie możliwe ich przekształcenia o charakterze hybrydowym stapiające wielokierunkowe inspiracje. Już na granicy obszaru określanego terminem epitafium funkcjonowały wizerunki upamiętniające bliskich zmarłych – często dzieci, ale pozostawiane w domach czy pałacach a nie przeznaczone do kościołów czy kaplic. To z nich najsilniej odczytujemy poczucie straty, formę opłakiwania i sposób na przedłużenie obecności utraconych bliskich.

W galeriach wystawowych i zbiorach magazynowych naszego muzeum spotykamy również taką sztukę użytkową w postaci epitafiów – zarówno tych mniej licznych z zasady malowanych, średniowiecznych z okresu od połowy XV w. po 20. lata wieku XVI, jak i kilkakroć liczniejszych nowożytnych, malarskich i rzeźbiarskich – aż po wiek XVIII. Uzasadnia ich obecność w muzeach jakość artystyczna, a także to, że niemal wszystkie okazują się interesujące także w kategoriach społecznych i kulturowych. Do dziś robią na zwiedzających wielkie wrażenie złożone, wielowarstwowe dzieła epitafijne sięgające po obrazy, rzeźby i ornamenty, popisy literackie i kaligraficzne. Są to też samotne już dziś malowane tablice, a kiedy indziej jedynie ich puste obramienia lub niewielkie, trudne do identyfikacji fragmenty opraw. Uparcie próbujemy rozwiązywać ich zagadki nawarstwiające się w starciu z bezlitosnym czasem.

Kolekcja cyfrowa nie wyczerpuje całego muzealnego zbioru epitafiów i ich fragmentów (w komplecie malowane epitafia nowożytne), ale daje dobre wyobrażenie o naszych zasobach.
[Marek Pierzchała]