Cyrkiel proporcjonalny

Cyrkiel proporcjonalny.
Instrument do obliczeń matematycznych, mechanicznego przeliczania proporcji. Złożony z dwóch ramion w kształcie listew, połączonych półkolistym zawiasem, zamykany i zabezpieczany przed wyłamaniem ramion dwoma metalowymi kołeczkami i ozdobnie wycinanym języczkiem, osadzonymi po wewnętrznej stronie węższego boku i chowanymi w boku naprzeciwległym. Na powierzchni obu ramionach i po obu ich stronach grawerowane skale.

Na wierzchniej stronie obu ramion cyrkla znajdują się, nawiązujące do siebie, skale dla wielokątów prawidłowych (Les Cordes), dla brył platońskich (wielościany foremne, Les Solides), dla gęstości metali (Les Metaux). Metale oznaczone są astronomicznymi symbolami: Słońca, Saturna, Księżyca, Wenus, Marsa, Jowisza, które są także alchemicznymi symbolami złota, ołowiu, srebra, miedzi, żelaza, cyny. Następne skale, na zewnętrznych krawędziach obu ramion, mogą być używane kiedy cyrkiel jest całkowicie rozwarty do linii prostej, służą do oznaczenia kalibrów broni palnej (Calibre des pieces). Przy zawiasie napisy: Butter Field (na 1pierwszym ramieniu), Paris (na drugim ramieniu).

Na spodniej stronie obu ramion cyrkla znajdują się nawiązujące do siebie: skala dla odcinków proporcjonalnych (Les Parties Egales - odcinki równe), dla wielokątów (Les Poligones) - skale na wewnętrznych krawędziach. Następnie skale, na zewnętrznych krawędziach, do obliczania wagi armatnich kul (poids des boulest; prawidłowo boulets), które pokazują wzajemne relacje objętości ciężaru i średnic kul armatnich, do użycia tylko po zupełnym rozwarciu cyrkla (do linii prostej).

Instrument wzorowany na cyrklu opracowanym przez Galileusza, opisanym w 1597 roku.
[Tadeusz Fercowicz]

słowa kluczowe: kultura techniczna  |  matematyka  |  metrologia (dziedzina działalności)  |  rzemiosło (dziedzina działalności)  |  topografia / geodezja