Epitafium księcia Wacława żagańskiego z przedstawieniem Sądu Ostatecznego

Okazałe książęce epitafium obrazowe tylko skalą fundacji odbiega od podobnego typu dzieł upamiętniających śląskich duchownych i mieszczan (por. nieco późniejsze również książęce epitafium Jana legnicko-brzeskiego (zm. 1495), Muzeum Narodowe we Wrocławiu). Klęczący pobożnie u dołu kompozycji, łysiejący, odziany w skromny, brązowy płaszcz mężczyzna to śląski książę Wacław żagański. Nie książęcą mitrę, ale tylko futrzaną czapkę odłożył na ziemię. Rodową książęcą godność zmarłego poświadcza okazała czteropolowa tarcza herbowa Piastów, jednak przedstawiona bez labrów i klejnotu.

Wyraźnie akcentowana skromność odpowiada losom rodziny, która była zmuszona odstąpić swe prawa do dziedzicznych, pogranicznych ziem Śląska na rzecz władców Saksonii, w zamian za gwarancje utrzymania. Historycy podają, że prawdopodobnie niezbyt intelektualnie sprawny Wacław, osiadłszy we Wrocławiu, poświęcał się tu głównie życiu religijnemu, został tercjarzem i należał do różnych bractw religijnych. Wspierał cmentarny kościół świętej Barbary, a w testamencie wyraził wolę, by pochowano go, nie wyróżniając wśród innych zmarłych. Tę wolę księcia zrealizowano dość specyficznie. Wchodzący do świątyni deptali ulokowaną skromnie w przedsionku kościoła kamienną płytę na jego grobie, później wzbogaconą jego rytowanym wizerunkiem w całej postaci, złożonym z dwunastu osobnych płyt z brązu. Duże malowane epitafium obrazowe zawisło wewnątrz kościoła.

Malowidło przedstawia scenę Sądu Ostatecznego. Świat przeminął, a z otwartych grobów wychodzą wskrzeszeni, lękając się o swój wieczny los. Po prawej płomienie w paszczy Lewiatana pochłaniają potępionych. Książę wydaje się należeć do tych, którzy z ufnością oczekują na sprawiedliwy wyrok i zbawienie (por. wyobrażenie pokonanego piekła w obrazie z epitafium pastora Lucasa Pollio +1583, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, nr inw. MNWr VIII-2619). Chrystus zasiada na tęczy i jako pan nieba i ziemi ma u stóp sferę świata. Jego poza i rozchylony na piersi czerwony płaszcz służą prezentacji ran męki krzyżowej (ostentatio vulneris). Tradycyjnie nad jego uniesionymi rękoma ukazano przy lewej miecz – symbol wiecznej kary dla grzeszników, przy prawej – lilię dla zbawionych, oczyszczonych z grzechów i win. Chrystusa otacza dwunastu apostołów, a tuż przy nim przyklękają orędownicy najważniejsi – Maria i święty Jan Chrzciciel. Na tle złotego nieba widać w półpostaciach czterech aniołów – ten u góry po lewej zdaje się błogosławić zbawionym, ten po prawej załamuje ręce nad losem potępionych. Dwaj inni u stóp Chrystusa zapewne dęli niegdyś w trąby zapowiadające Dzień Ostatni.

Nad obrazem zamontowana jest tablica (kiedyś zapewne część pulpitowego obramienia) z gotyckim tekstem podającym informacje o godnościach zmarłego i jego śmierci oraz wyrażającym nadzieję na boską łaskawość.

Obraz prezentuje cechy artystyczne, które do niedawna pozwalały łączyć go z działającym od lat 80. XV wieku po pierwsze dziesięciolecie wieku XVI śląskim warsztatem tak zwanego Mistrza Lat 1486-1487 (Braune, Wiese 1929). Ostatnio jednak analizy technologiczne podważyły taką możliwość (Olszewska-Świetlik 2002).
[Marek Pierzchała]

osoba przedstawiona: Wacław Żagański (1420/1434 – 1488) – książę żagański

słowa kluczowe: akt  |  anioł  |  apostoł  |  czapka / nakrycie głowy (ubiór)  |  gotyk  |  grób / grobowiec / mogiła  |  herb  |  kościół św. Barbary (Wrocław) (dawna lokalizacja)  |  książę  |  księstwo żagańskie (herb)  |  lewiatan  |  lilia biała – symbol czystości  |  miecz (uzbrojenie – ikonografia)  |  modlitwa (czynność)  |  Muzeum Narodowe w Warszawie (instytucja)  |  obraz epitafijny  |  Piastowie śląscy – dynastia  |  Sąd Ostateczny  |  sztuka śląska  |  św. Jan Chrzciciel  |  tematyka biblijna  |  wskrzeszenie