Portret dziecka z niezapominajką

W pustym wnętrzu dwu-trzyletnie dziecko siedzi na leżącej wprost na posadzce błękitnoczarnej, atłasowej poduszce obszytej srebrnymi pasamonami z chwostami na narożnikach. Chłopczyk ubrany jest w długą, białą, lekką sukienkę w różowe paski z rękawami przewiązanymi nad łokciem chroniącymi przed złem błękitnymi wstążkami i w czerwony kaftanik o kroju gorsetu. Na głowie ma biały, koronkowy czepek z niebieską pasmanterią ozdobiony czarnym strusim piórem. Niebieska szarfa na szyi przewleczona jest przez uszko złamanej (?) srebrnej grzechotki z dzwonkami / janczarami. Wiosenne kwiaty w koszyku po lewej (róże, pierwiosnki i wyjęty spośród nich tulipan) symbolizują przerwaną "wiosnę życia", czyli śmierć w dzieciństwie – jest to zatem portret dziecka zmarłego. Dzwoneczki grzechotki mogą służyć nie tylko zabawie oraz praktycznemu ułatwieniu lokalizacji dziecka, ale też mają odstraszać złe moce – w tej magicznej funkcji wkładano je do grobu (Żołądź-Strzelczyk 2002). Błękitne niezapominajki w ręku spoglądającego na widza chłopczyka stają się niemą prośbą, by o nim pamiętać. Błękitne wstążki, dawniej o funkcji apotropaicznej, do dziś pozostają symbolem utraty małego dziecka.

Obraz z cieplickiej kolekcji Schaffgotschów niestety nie jest opatrzony jej numerem, co utrudnia identyfikację przedstawionej osoby. Spis Voigta (1943) sugeruje jednak z największym prawdopodobieństwem, że dzieckiem tym może być wcześnie zmarły trzylatek Johann Nepomuk Schaffgotsch (1792-1795), syn Leopolda Gottharda Schaffgotscha (nr 245).

Przynależność wizerunku zmarłego dziecka do pałacowej galerii, a nie do wnętrza sakralnego, wskazuje na kulturową zmianę funkcjonowania portretu o charakterze epitafijnym. Decydujący staje się wymiar prywatnej pamiątki wspierającej wspomnienie o dziecku, a gubi się kościelna ostentacja dopisywania do listy zbawionych.
[Ewa Houszka / Marek Pierzchała]

słowa kluczowe: chłopiec / chłopak  |  cięte kwiaty  |  czepek  |  dziecko  |  dzwonek (instrument muzyczny)  |  grzechotka  |  malarstwo (sztuki plastyczne)  |  malarstwo śląskie  |  niezapominajka (kwiat)  |  Pałac Schaffgotschów, Cieplice (dawna lokalizacja)  |  pierwiosnek (kwiat)  |  pióro ptaka  |  róża (kwiat)  |  sztuka śląska  |  tulipan (kwiat)