Portret zbiorowy rodziny Schaffgotschów

Zbiorowy portret prezentuje rodzinę Caspara/Kaspara Schaffgotscha (+1575), pana na Czarnem (Jelenia Góra) i Kowarach, syna Wenzeslausa (+1556) i Anny Hohberg. Żoną Caspara była Sabine Tader. Obaj synowie Caspara zmarli bezdzietnie, a ich majątki ziemskie przeszły na inne linie rodu z tytułem baronów (1592), później hrabiów, a w związku z koligacją z Piastami pretendujące do godności książęcej.

Portretowani ubrani są zgodnie z charakterystyczną dla 2. połowy XVI wieku modą hiszpańską. Mężczyźni zostali przedstawieni w aksamitnych lub jedwabnych wamsach i sięgających kolan obszernych pludrach na pończochach, z narzuconymi na ramiona czarnymi pelerynami. Kobiety w brokatowych białych (zmarła?) lub złocistych sukniach obszytych bortami, mają na głowach niskie czarne toczki z pasami pereł włożone na złociste czepki. Na sukniach noszą długie czarne płaszcze (ropa). Wszyscy mają na szyi białe kryzy, u zięciów na wysokich kołnierzykach.

Portret rodziny Schaffgotsch kojarzący się ze zbiorowymi portretami rodzin z epitafijnych predelli jest wyjątkowy i w rzeczywistości daleki od obowiązującego tam schematu. Obraz pokazuje trzy pokolenia rodziny - nie tylko dzieci Caspara i jego żonę, ale także synową, zięciów oraz wnuki. Z konwencjonalnych rozwiązań zachowano przedstawienia zmarłych dzieci w białych szatkach i oznaczenie ich czerwonymi krzyżykami w złożonych do modlitwy dłoniach, wprowadzenie do kompozycji znaków heraldycznych (umieszczonych tu jednak górą, w sąsiedztwie głów postaci) oraz umieszczenie wszystkich osób na wąskiej "rajskiej łące" wyraźnie wydzielonej ciemnoszarym tłem/murem. Jest to kompozycyjny odpowiednik parapetu lub ściany w tle z renesansowych portretów indywidualnych, a w epitafiach zwykle bardziej złożonej sakralnej architektury wnętrza, gdzie dusze oczekują na zmartwychwstanie.

Mimo tych analogii najbardziej rzuca się w oczy świeckość i reprezentacyjność tego zbiorowego portretu. Wszyscy tu stoją - nie klęczą. Nie widać modlitewników. Jako rekwizyty występują chusteczki u dwóch młodszych kobiet, u mężczyzn kapelusze, rapiery u pasa i rękawiczki w dłoni głowy rodziny. Wszyscy noszą się bogato, zwłaszcza córki i ich mężowie oraz dwoje dzieci po prawej, obaj synowie (po lewej) nieco skromniej. Obowiązuje zasada lewej strony dla mężczyzn - prawej dla kobiet, ale w trójpokoleniowym ujęciu obecność żony przy jednym z synów, a wnuków i zięciów przy córkach rozluźnia sztywność schematu. Inaczej niż w śląskich epitafiach ojciec rodziny Caspar namalowany jest bliżej środka portretu, a dwaj synowie znaleźli się za nim po lewej, natomiast matka Sabina Tader to kobieta w białym czepku po prawej, a przed nią stoją córki - najstarsza najbliżej matki, ale i bliżej widza, bo malarz starał się nadać całości rys pewnej swobody, także różnicując gesty (np. ręka matki na ramieniu małej córki).

Osoby upamiętnione:
• Niebelschütz, Anna, 1570 żona Gottharda Schaffgotscha
• Schaffgotsch, Gothard (+1590), stolnik cesarski
• Schaffgotsch, Wenzeslaus (+1596), pan na Żmigrodzie
• Schaffgotsch, Caspar (+1575)
• Schaffgotsch, Barbara, córka Caspara (+1575), żona Jacoba von Zedlitz
• Schaffgotsch, Helene, 1570 żona Albrechta von Zedlitz
• Schaffgotsch, Sabine, córka Caspara (+1575), żona Johanna Warnsdorfa
• Tader, Sabine, żona Caspara Schaffgotscha (+1575)
• Warnsdorf, Johann (1549-1613)
• Zedlitz, Jacob, pan na Piotrowicach Świdnickich od 1568
• Zedlitz, Johann

Napisy na tle łąki u dołu, identyfikujące przedstawione osoby są wtórne.
[Marek Pierzchała]

słowa kluczowe: biżuteria (akcesorium ubioru)  |  dziecko  |  heraldyka  |  herb  |  kobieta  |  kreza / kryza (ubiór)  |  malarstwo (sztuki plastyczne)  |  malarstwo śląskie  |  mąż  |  mężczyzna  |  Niebelschütz (herb)  |  Pałac Schaffgotschów, Cieplice (dawna lokalizacja)  |  peleryna  |  pludry  |  płaszcz  |  pończocha  |  portret zbiorowy  |  rękawiczka / rękawica  |  rodzina / ród / dynastia  |  Schaffgotsch – ród  |  szlachta  |  Tader (herb)  |  wams (ubiór)  |  Warnsdorf (herb)  |  Zedlitz von (herb)  |  żona