Zapona z kameą

Kolista zapona składa się z dwóch koncentrycznych okręgów z wkomponowanym centralnie równoramiennym krzyżem. W centrum znajduje się owalna kamea z chalcedonu, z przedstawieniem orła. Dookoła kamei oraz na zewnętrznych okręgach osadzone granaty, szmaragdy i perły mocowane na sztyfty zwieńczone małymi granatami. Rewers zapony jest gładki, ze szpilą do mocowania.

Zapona, po odnalezieniu znacznie uszkodzona, została zrekonstruowana z zachowanych elementów. Zapona średzka służyła zapewne do spinania ceremonialnych szat koronacyjnych. Jej duży rozmiar sugeruje umieszczenie centralne na piersi, pod szyją. Mniejszych zapon zachowała się znaczna liczba (na przykład w zasobach skarbów z Erfurtu, Colmaru czy Lingenfeld), lecz wielkich ceremonialnych zapon w typie zapony średzkiej przetrwało niewiele. Zapona z Motali o blisko dwudziestocentymetrowej średnicy (pierwsza ćwierć XIV wieku) oraz zapona ze Splitu (XIII/XIV wieku) są zbliżone swym charakterem do średzkiej. Podobne ozdoby znane są z licznych przedstawień z epoki (na przykład obraz z ołtarza Michaela Pachera z austriackiego opactwa św. Wolfganga).

O ile całość konstrukcji złotniczej zapony można datować na trzecią ćwierć wieku XIII, to kamea stanowi zapewne element nieco wcześniejszy. Pochodzi ona prawdopodobnie z warsztatów gliptycznych kręgu włoskiego dworu Staufów czasów Fryderyka II (1220–1250), które wytwarzały podobne, wzorowane na antycznych, kamee z orłami, zachowane w kolekcjach europejskich (np. kamea ze zbiorów Bibliotheque Nationale w Paryżu). Orzeł w ujęciu "aquila vitrix" był rodowym symbolem dynastii Staufów, przywołując imperialne konotacje starożytnego Rzymu i Bizancjum, ważne także dla króla Czech Karola IV, aspirującego do godności cesarskiej.
[Jacek Witecki]

słowa kluczowe: fibula  |  Hohenstauf – dynastia  |  kamea  |  orzeł (ptak)  |  rzemiosło artystyczne (dziedzina działalności)  |  Skarb Średzki  |  złotnictwo