Pierwszą europejską manufakturę porcelany na zlecenie Augusta II Mocnego założono w roku 1710 w Dreźnie, a w kilka miesięcy później przeniesiono do Miśni. Do jej powstania przyczyniły się intensywne doświadczenia Ehrenfrieda Walthera von Tschirnhaus i Johanna Friedricha Böttgera (początkowo bliższe nawet alchemicznym eksperymentom), natomiast swe artystyczne oblicze uzyskała dzięki dwóm wybitnym twórcom – Gregoriusowi Höroldtowi i Johannowi Joachimowi Kaendlerowi.
Höroldt przybył do Miśni w roku 1720 z Wiednia, aby zorganizować tu malarnię. Opracowany przez niego system wytwórczości przejmowały później inne manufaktury europejskie: każdy artysta zatrudniony w pracowni specjalizował się w określonej dziedzinie, często bardzo wąskiej, a swoich prac nie mógł sygnować. Sam Höroldt raczej przygotowywał projekty, a następnie nadzorował tylko ich wykonanie.
Pierwszy etap w historii miśnieńskiej manufaktury (lata 1720-1733) zwany bywa okresem malarskim lub Höroldta. W zdobnictwie wyrobów przeważały wielobarwne malatury. Około roku 1732 do obfitości kolorów naszkliwnych dołączono podszkliwny kobalt. Najpopularniejszymi motywami były wzory chińskie, a właściwie dość swobodne ich europejskie interpretacje. Orientalne tematy chętnie wykorzystywano w dekoracji licznych królewskich serwisów (np. "żółtego lwa", "motyli", "czerwonego smoka"). Do dalekowschodniej ceramiki, specjalnie chińskiej porcelany okresu Ming, nawiązywał wzór cebulowy wprowadzony przez Johanna Davida Kretzschmara w 1732 roku. Równocześnie podejmowano tematy europejskie: obok figurek Chińczyków pojawiali się dostojni kupcy, rubaszni wieśniacy i przekupnie portowi, dla których tłem była rodzima przyroda i widoki miast. Doceniono estetyczne walory powszechnie znanych roślin ogrodowych (np. motyw Deutsche Blumen). Wykonany w roku 1740 serwis "Watteau" zapoczątkował modę na kopie rokokowego malarstwa. Kompozycyjnym zamknięciem barwnych układów były złote koronkowe obramienia i konturowania.
Wszystkie te elementy i tematy równie chętnie wykorzystywano w plastyce. Projektantem licznych figurek przedstawiających postacie i zwierzęta był Johann Joachim Kaendler, przybyły w 1734 roku z Drezna, gdzie pełnił funkcję nadwornego rzeźbiarza. Kaendler był przeświadczony o możliwości uzyskania monumentalnych efektów rzeźbiarskich przez właściwe formowanie masy porcelanowej. Sławę zdobył dzięki serii wielkich figur ptaków i zwierząt będących częścią wystroju Pałacu Japońskiego. Wywarł duży wpływ na stylistykę form naczyniowych, w dekoracji których dominowała plastyka. Najbardziej znanym jego projektem jest serwis "łabędzi", wykonany w latach 1736-1742. Zleceniodawcą i aktywnym doradcą Kaendlera był dostojnik drezdeńskiego dworu, hrabia Heinrich von Brühl, współpracownikami – dwaj inni miśnieńscy projektanci, Johann Friedrich Eberlein i Johann Gottlieb Ehder. Plastyce podporządkowano dekorację malarską, ograniczając ją do herbu Brühl-Kolovrat-Krakowský i drobnych indyjskich kwiatów oraz złoceń. Głównym atutem serwisu "łabędziego" jest jego plastyka: reliefowe przedstawienia łabędzi oraz innych ptaków, zwierząt i roślin wodnych.
Lata 1730-1750 były okresem najbardziej wzmożonego artystycznego rozwoju miśnieńskiej manufaktury. Zatrudniono nowych twórców, rzeźbiarzy: Petera Reinickego i Friedricha Eliasa Meyera oraz malarzy: Johanna Davida Kretzschmara i Adama Friedricha von Löwenfincka. Zmienił się asortyment: zamiast okazałych serwisów wykonywano naczynia pojedyncze lub w zestawach dla jednej czy dwóch osób (solitaire i tete-a-tete), miejsce monumentalnej rzeźby zajęły kameralne figurki.
Pierwszy kryzys przyniosła Miśni wojna siedmioletnia (1756-1763). W tym czasie natomiast na zachodzie Europy nastąpiły istotne przemiany artystyczne. Na początku lat sześćdziesiątych pojawił się nowy styl – klasycyzm. W produkcji porcelany główną rolę zaczęła odgrywać manufaktura w Sevres, a jej wpływom poddały się liczne wytwórnie europejskie, w tym – miśnieńska. W Miśni zatrudniono Michela Victora Aciera, francuskiego rzeźbiarza, wzorem Sevres wprowadzono biskwit, a w dekoracji malarskiej – barwne tła; zainteresowano się tematyką mitologiczną.
W roku 1774 kierownikiem manufaktury został wielki zwolennik klasycyzmu – Camillo Marcolini. Zatrudniono nowych projektantów – Christiana Gottfrieda Jüchtzera i Johanna Carla Schönheita. Wyroby odzyskały wysoki poziom, ale nie były już tak oryginalne jak wcześniej.
Wojny napoleońskie początkowo nie zaważyły na działalności Miśni, dopiero rok 1813 okazał się krytyczny. Intensywniejsze prace przy odbudowie podjęto w 1833 roku, gdy dyrektorem został Heinrich Gottlieb Kühn. Modernizacja polegała między innymi na wprowadzeniu metod przemysłowych do procesu produkcji. Wytwarzano przedmioty dobrej jakości; wzornictwo było zgodne z ogólnoeuropejskim historyzmem. Pracownie miśnieńskie korzystały z dawnych, osiemnastowiecznych wzorów: chętnie stosowano cebulowy, malowano niemieckie kwiaty ogrodowe i sceny w typie Watteau. W roku 1910, z okazji jubileuszu dwóchsetlecia istnienia Miśni, odlano wielkie figury ptaków i zwierząt według zachowanych modeli Kaendlera.
Istotne zmiany artystyczne nastąpiły w wytwórni w okresie secesji. Nowa estetyka organicznie związała tworzywo, formę i zdobnictwo. Autorami projektów naczyń i plastyki byli Henry van de Velde, Richard Riemerschmidt, Konrad Hentschel; w latach dwudziestych z Miśnią współpracowali znani rzeźbiarze: Paul Seurich, Max Esser i – krótko – Ernst Barlach.
Wytwórnia miśnieńska, Staatliche Porzellan Manufaktur Meissen, działa do dzisiaj; jako jedna z nielicznych kontynuuje tradycję manufakturowej, rzemieślniczej produkcji luksusowych przedmiotów.
[Jolanta Sozańska]
