Epitafium Johannesa Pretwitcza z malarskim przedstawieniem Przemienienia Pańskiego

Większość zachowanych średniowiecznych obrazów epitafijnych pozbawiona jest oryginalnego obramienia, także nie wszystkie zachowały choćby częściowo pierwotne ramy obrazów. W tej sytuacji epitafium wikariusza kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu Johannesa Pretwitcza jest zabytkiem szczególnym. Nad obrazem znajduje się tu daszek-baldachim z inskrypcją (zob. też epitafium księcia Wacława żagańskiego +1488, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, nr inw. MNWr XI-426 i XI-427; także epitafium Jeremiasa Venedigera +1578, z obrazem i obramieniem z ok. 1530, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, nr inw. MNWr VIII-3168). Co więcej, wiadomo, że epitafijna fundacja składała się z jeszcze dwóch ważnych elementów: kamiennej płyty nagrobnej oraz miedzianej czy mosiężnej tablicy mieszczącej tekst literackiego epicedium. Dawniej wszystkie one znajdowały się wnętrzu zakrystii kościoła św. Marii Magdaleny (Grunaeus; Schultz 1866). Do zbiorów muzealnych epitafium trafiło po wojnie.

Obraz główny to Przemienienie Pańskie. Otoczony promienistą glorią jaśniejący i przemieniony Chrystus, ukazany tu równocześnie jako Zbawiciel Świata (Salvator Mundi), błogosławi światu. Porażeni wizją trzej apostołowie przewracają się na ziemię, między namalowane z botanicznym zacięciem kwiaty łąki. Tłem dla Przemienienia jest złote niebo, a z malowanych na nim chmurek wyłaniają się dawno wzięci do nieba, tu ukazani w półpostaci, prorocy – Eliasz i Mojżesz.

Konstrukcyjna listwa odcina specyficznie zmodyfikowaną ewangeliczną scenę od umieszczonej poniżej predelli (rozwiązanie pojawiające się na Śląsku sporadycznie już w końcu XV w.), na której duchowny jest przedstawiony ze swymi rodzicami i dwiema siostrami. To rozwiązanie wyjątkowe, jeśli dzieło pomyślano jako epitafium syna. Tylko przypuszczać możemy, że fundacja mogła się początkowo łączyć raczej ze śmiercią ojca, wówczas można byłoby je uznać za rozwiązanie standardowe – rodzice z dziećmi. Zmarłym towarzyszy tu grupa świętych protektorów. Ojca rodziny poleca św. Andrzej, wikariusza – św. Barbara, patronka dobrej, opatrzonej sakramentami śmierci, starszą z sióstr – św. Maria Magdalena. Oprócz nich w roli opiekunów rodziny mamy tu patronów diecezji wrocławskiej św. Jana Ewangelistę i św. Jana Chrzciciela oraz św. Jadwigę śląską.

Duchowny trzyma w dłoniach otwarty modlitewnik, a członkowie jego rodziny – sznury różańców. Podobnie modlitewniki i różańce znalazły się we współczesnych wrocławskich epitafiach Sebalda Hubera +1504 oraz Lucasa Eisenreicha +1506 (oba w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie), a także w pierwszym epitafium Alexiusa Banckego +1508 (tu tylko różańce). Na skrzydle pentaptyku maryjnego z Rynarcic (1505, Muzeum Narodowe we Wrocławiu) w przedstawieniu rodziny św. Anny nawet św. Józef modli się na różańcu. Bractwa różańcowe modlitwami zabiegające o pomoc dla konających istniały we Wrocławiu od ok. 1480 roku. Nieustająca modlitwa prowadzona przez wikariusza Pretwitcza dotyczy śmierci (czaszka z robakami leżąca na klepsydrze z przesypującym się piaskiem – motyw Vanitas) i jest prośbą, by Bóg przyjął zmarłych wraz do nieba (tekst na rozwianej szarfie). Poniżej klepsydry umieszczono w trójlistnej oprawie gmerk Pretwitcza z odwróconą podkową i napisem: 1504 / T / I / P. W tle predelli widać nocne niebo z gwiazdami.

Ponad Przemienieniem, już na desce baldachimu, między wersami tekstu widnieje słabo widoczna półpostać Boga Ojca, a na szarfie przy nim można z trudem odczytać cytat ze sceny Chrztu Chrystusa: Hic est filius meus… Trzy wersy tekstu na baldachimie wyjaśniają, że wikariusz głównego parafialnego kościoła miasta Johannes Pretwitcz wystawił epitafium sobie samemu w 1504 roku, osiągnąwszy Chrystusowy wiek 33 lat.

Artystycznie malowidło można wiązać z kręgiem warsztatowym tzw. Mistrza Ołtarza z Gościszowic.
[Marek Pierzchała]

osoba przedstawiona: Pretwitcz, Johannes (1471-1522) – wikariusz kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu

słowa kluczowe: Chrystus Zbawca Świata / Salvator Mundi  |  czaszka  |  gwiazda  |  klepsydra  |  kościół św. Marii Magdaleny (Wrocław) (dawna lokalizacja)  |  modlitewnik  |  Mojżesz (Biblia)  |  Muzeum Narodowe w Warszawie (instytucja)  |  niebo / nieboskłon  |  Nowy Testament (Biblia)  |  portret zbiorowy  |  Pretwitcz (gmerk)  |  Pretwitcz – rodzina  |  prorok Eliasz (Biblia)  |  Przemienienie Pańskie (Chrystus i 12 Apostołów: powołanie, misja i Przemienienie)  |  różaniec  |  scena biblijna  |  sztuka śląska  |  św. Andrzej (apostoł)  |  św. Barbara  |  św. Jadwiga  |  św. Jakub Większy (apostoł)  |  św. Jan Chrzciciel  |  św. Jan Ewangelista (apostoł)  |  św. Maria Magdalena  |  św. Piotr (apostoł)