Miłosierny Samarytanin

W prezbiterium kościoła klasztornego w Lubiążu, w bezpośrednim sąsiedztwie ołtarza głównego, pod filarem północnym, ustawiona została kredencja w formie nastawy ołtarzowej. Szafka – odpowiednik tabernakulum, na której drzwiczkach umieszczono napis Sacri liquores znajdowała się w dolnej, architektonicznej części nastawy, część górną tworzyła natomiast dekoracja z liści bujnego akantu z pięcioma figurkami aniołków trzymających liście palmowe i laurowe stanowiąc oprawę obrazu przedstawiającego pochylonego nad rannym Miłosiernego Samarytanina.

Stylistyka snycerskiej i rzeźbiarskiej dekoracji łączy to dzieło ściśle z sąsiadującymi w prezbiterium tzw. anielskimi stallami dla zakonników, ostatnio datowanymi na długi okres między początkiem pracy Matthiasa Steinla w Lubiążu w 1676 r. (projekty), aż po rok 1696 (data na kracie zamykającej prezbiterium). Kredencja i stalle nowatorsko rezygnują z eksponowania elementów architektonicznych na rzecz wybujałej ornamentyki z dominacją mięsistego akantu. We Wrocławiu w latach 1684-1686 Steinl publikował miedzioryty z analogiczną ornamentyką, zapewne co najmniej po ukończeniu projektów stalli dla Lubiąża. Brak jednak dostatecznych przesłanek dla precyzyjnego datowania.

Udzielający pomocy anonimowemu rannemu miłosierny Samarytanin z przypowieści to figura odpowiadająca typologicznie Chrystusowi, który ratuje ludzi zranionych przez grzech. To odwołanie nader stosowne w sąsiedztwie szafki z poświęconymi płynami, przeznaczonymi do udzielania sakramentów – wodą, olejami i winem mszalnym. Liście palmowe – znaki męczenników oraz liście laurowe – przeznaczone dla "bohaterów cnót", oraz bujne listowie snycerskiej oprawy, podobnie jak samotne drzewo nad Samarytaninem w obrazie, można interpretować jako symbole powiązane z wizją apokaliptycznej Nowej Jerozolimy, w której owoce i liście Chrystusa jako Drzewa Życia-sakramenty służą zbawieniu, czyli "leczeniu narodów" (Ap 2,7 i 22,2, także Ez 47,12). Dziewiczy mnisi cysterscy, jako umarli już teraz dla ziemskiego życia, biało odziani, w stallach jak w raju wraz z aniołami śpiewają "pieśń nową" (Ap 1,6; 5,10; 14.13; 22,14).

Scena, zgodnie z treścią przypowieści, to pejzaż pustkowia z samotnym drzewem pośrodku, z tarasowo wznoszącymi się skałami po lewej i miastem po prawej. Zdawkowo zaznaczono oddalające się postaci duchownych – tych, którzy nie pomogli rannemu człowiekowi. W głębi po prawej symultanicznie została zaznaczona scenka, w której Samarytanin oddaje pod opiekę karczmarza przywiezionego na mule/osiołku rannego, płacąc za nią.

Obraz malowany dość szkicowo. W wielu partiach wykorzystany kolor gruntu – formy zaznaczanie oszczędnie kładzionym kolorem w światłach i cieniach, z przywołaniem powtarzalnych elementów z willmannowskich pejzaży religijnych – w charakterystyczny sposób malowane listowie w słońcu i w cieniu, spiętrzony skalny krajobraz, różnicowanie motywów tła po lewej i po prawej.

Kozieł (2010) wskazuje wzory graficzne dla obu pierwszoplanowych postaci obrazu. Samarytanin wzorowany jest na akwaforcie Cornelisa Schuta Zuzanna i starcy, a akt rannego powstał w oparciu o Stworzenie Ewy autorstwa Federica Zuccaro, sztychowane przez Cornelisa Corta, a wykorzystywane i w innych obrazach Willmanna.
[Marek Pierzchała]

słowa kluczowe: barok  |  drzewo  |  kapłan / kapłanka (ikonografia)  |  kompozycja symultaniczna  |  kościół klasztorny Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (Lubiąż) (dawna lokalizacja)  |  lekarstwo  |  malarstwo (sztuki plastyczne)  |  malarstwo religijne  |  malarstwo śląskie  |  miasto  |  Miłosierny Samarytanin (Przypowieści, miłość ludzka i boska; Chrystus nauczający, część 2; Publiczne życie Jezusa)  |  pejzaż / krajobraz  |  skała  |  tematyka religijna