Epitafium Heleny Gersdorff

Okazałe dzieło reprezentuje popularny w 2. poł. XVII w. typ epitafium portretowego. Konwencję ową poszerza jednak zestaw 16 znaków heraldycznych na skrzydłach obramienia. Górą i dołem znalazły się dwie tablice inskrypcyjne. Po bokach obrazu były niegdyś kręcone kolumny z motywem winnej latorośli (niezachowane), nad nimi dwie figury alegorii z wieńcami wiecznej szczęśliwości (niezachowane), a obramienie wzbogaca barwny, nieco zbarbaryzowany ornament chrząstkowo-małżowinowy z główkami anielskimi, otaczający u dołu kartusz z monogramem zmarłej – HE.TR.VG. Całość ma charakter sztuki dość prowincjonalnej.

Portret prezentuje piętnastoletnią Helenę w ujęciu do bioder, jako "pełną cnót" smukłą pannę o niemal białej karnacji. Jej strój jest kosztowny i wykwintny – suknia z wzorzystego, broszowanego jedwabiu, rękawy przewiązane kilkakrotnie czerwonymi kokardami (virago), do tego bransoletki z kilku sznurów pereł i inne z kwiatami stokrotek oraz dwie jubilerskie rozety, zdobiące czerwony stroik na upudrowanej fryzurze, jubilerskie kolczyki (?) i tasiemki nad nadgarstkiem z motywem kwiatu róży. Dziewczyna trzyma książeczkę w cennej, dekorowanej filigranem, skórzanej oprawie. W tle znalazł się widok kwater ogrodu kwiatowego z tulipanami i narcyzami, które – wraz z aluzjami w tekstach inskrypcji – przywołują obiegową dla baroku poetykę vanitas, porównując młodo zmarłą pannę do róży w życiu doczesnym, a do stokrotki w raju.

Wywód heraldyczny obejmuje cztery pokolenia przodków po mieczu i po kądzieli, podkreślając trwałą stanową pozycję rodu, z którego pochodzili obydwoje rodzice. Helena (1657-1673) była najstarszą córką Wiganda von Gersdorff (+1686) z Kościelnik koło Lubania. Wigand znany był m.in. z tego, że zakupiwszy w 1658 roku majątek Meffersdorf (Unięcice) koło Świeradowa Zdroju na elektorskich Górnych Łużycach, stworzył w jego obrębie osobną osadę dla potomków dawnych protestanckich emigrantów religijnych z rejonu czeskich Gór Izerskich, ale i dla nowych uchodźców. W 1667 roku uzyskał dla niej u elektora saskiego prawa miejskie, a w roku 1668 nazwano miasteczko od imienia założyciela Wigandsthal (dolina Wiganda) – obecnie Pobiedna. Kamienne, całopostaciowe nagrobki rodziców Heleny znalazły się później w tamtejszym ewangelickim kościele, w sąsiedztwie epitafium córki, nadając świątyni coś z charakteru rodowego mauzoleum.

Konserwację epitafium przeprowadziła Emma Pietraszko – poważnie uszkodzony obraz w 2008 roku (praca dyplomowa) oraz zdemontowane i zdekompletowane obramienie w 2012 roku. Zabytek jest eksponowany w Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu.
[Ewa Houszka / Marek Pierzchała]

osoba przedstawiona: Gersdorff, Helena Tugendreich von (1657-1673) – arystokratka

słowa kluczowe: biżuteria (akcesorium ubioru)  |  dziewczynka / dziewczyna  |  Gersdorff (herb)  |  Heynitz (herb)  |  kaligrafia (sztuki plastyczne)  |  Kittlitz (herb)  |  kokarda  |  Kreischelwitz (herb)  |  księga / książka (ikonografia)  |  Landskron (herb)  |  malarstwo (sztuki plastyczne)  |  Max (herb)  |  Miltitz (herb)  |  narcyz / żonkil (kwiat)  |  ogród  |  ornament małżowinowo-chrząstkowy  |  portret kobiecy  |  róża (kwiat)  |  Saltza (herb)  |  Seidlitz (herb)  |  Sobitschowsky (herb)  |  sztuka śląska  |  tulipan (kwiat)