Porwanie Persefony

Scena z mitu o Korze-Persefonie, córce Zeusa i Demeter. Kora z towarzyszkami zrywa kwiaty na łąkach Enny na Sycylii. Gdy sięga po narcyza rozstępuje się ziemia i wyjeżdża z otchłani rydwan władcy świata podziemnego Hadesa/Plutona. Zeus zgodził się w tajemnicy by jego brat uprowadził Korę i uczynił ją swą małżonką, królującą umarłym jako Persefona. Po zjedzeniu ziarenka granatu Persefona związała się na zawsze ze światem podziemnym i nie mogła już wrócić do poszukującej jej matki. Z łaski Zeusa spędza z nią tylko połowę lub trzy czwarte roku, a zimą wraca do podziemi.

Według Klossa (1934) Porwanie Persefony jest jednym z wczesnych obrazów mitologicznych, malowanych dla kręgów szlacheckich lub dworskich. Powstanie malowidła wiąże on z czasem prawdopodobnego pobytu artysty w Pradze lub w Berlinie i datuje na około 1655/1656. Jak ustaliła Steinborn (1970) Willmann powtórzył kompozycję (w odwróconym układzie) za ryciną Lucasa Kiliana starszego (1605) według niewielkiego obrazu Josepha Heintza (ok. 1595, Gemäldegalerie Alte Meister, Drezno). Autorka podtrzymuje tezę o dworskim rodowodzie obrazu oraz jego wczesne datowanie, choć przypuszcza, że zleceniodawcą mógł być także ambitny szlachcic śląski. Obecność obrazu na Śląsku każe być ostrożnym w próbach wiązania dzieła z przedlubiąskim okresem wędrówek Willmanna, czy wprost z Pragą, skoro wzorem była rycina, a malowidło Josepha Heintza, stanowiące dla niej wzór, już od 1632 znajdowało się w dalekim Frankfurcie. Z kolei do śląskiej arystokratycznej rezydencji Maltzanów w Miliczu obraz trafił zapewne dopiero po sekularyzacji majątków klasztornych w 1811 roku.

Zgodnie z treścią towarzyszącej rycinie inskrypcji, Steinborn odczytuje erotyczną treść obrazu, łączącego gwałt porwania z sielankowością, co bez wątpienia odpowiada pracy Heintza dla cesarza Rudolfa II. Willmannowskie Porwanie Persefony nie jest już jednak tylko ilustracją mitologicznej opowieści, łączy się bowiem z innymi dziełami wykonanymi dla lubiąskich cystersów, takimi jak spektakularne, późniejsze freski w letnim refektarzu pałacu opackiego (1691-1692), gdzie pod mitologicznym kostiumem kryje się chrześcijańska dydaktyka i teologia. Obraz należy interpretować jako alegorię Vanitas - przypomnienie o niebezpieczeństwie, jakie stanowi nierozsądne zajmowanie się zrywaniem szybko więdnących kwiatów, symbolizujących przemijające wartości i uroki tego świata, z którego śmierć może nas porwać niespodziewanie. Związanie takiego sensu dzieła z symboliką śmierci, świata podziemnego i mitem porywanej tam Persefony, odnajdziemy już w antyku, na przykład w wierszu Leonidasa z Tarentu opiewającym śmierć młodej poetki:

Dziewiczą pszczołę, nową pieśniarkę w chórze poetów,
Erinnę, kiedy zbierała Muz kwiaty, Hades porwał,
aby ją poślubić..." (przekład: Zygmunt Kubiak)

Powszechny w nowożytnej ikonografii zabieg antykizacji jest też wyrazem charakterystycznego dla cystersów intelektualnego synkretyzmu. Kolejny przykład podobnego operowania antycznymi tekstami stanowi willmannowski obraz Orfeusz grający zwierzętom. Para tych obrazów przypominać może przedchrześcijańskie misteria orfickie i eleuzyńskie, z kulminacyjnym aktem ceremonii przedstawiającym porwanie Kory. Misteria prowadziły wtajemniczonych Greków do szczęśliwego życia po śmierci, antycypując chrześcijańską mistykę i eschatologię, a podobieństwa te dostrzegali już nowożytni humaniści.

Powtarzając układ postaci za ryciną stworzył Willmann - jak pisze Steinborn - własną koncepcję rozkładu barw i plam światła, nadając dziełu indywidualne piętno. Artystycznym i animalistycznym wyzwaniem było bez wątpienia dla malarza przedstawienie rozpędzonych i rzucających się w otchłań koni, inspirowanych przedstawieniami upadku Faetona. Własnym wkładem artysty jest dynamizujący efekt odśrodkowości oraz - uzasadnione przekazem treściowym - usunięcie obłoków i elementów odległego, idyllicznego pejzażu na rzecz gorącej, czerwonej chmury dymu wokół rydwanu, dramatycznie rozświetlonej podziemnym ogniem. Sposób malowania i kolorystyka (plama cynobrowej czerwieni w draperii po lewej) skłaniają do datowania tej pracy na połowę lat sześćdziesiątych (por. Męczeństwo św. Apolonii, 1664), co pozostawałoby w zgodzie z hipotezą o powstaniu obrazu, pomyślanego jako pouczająca obrazowa przypowieść propagująca porzucenie doczesnego świata dla życia klasztornego, na zamówienie lubiąskiego opata Arnolda Freibergera.
[Marek Pierzchała]

słowa kluczowe: akt  |  barok  |  Demeter / Ceres (mitol.)  |  Hades / Pluton (mitol.)  |  Heintz, Joseph (1564-1609) – malarz szwajcarski  |  kobieta  |  koń (zwierzę)  |  kwiat  |  łąka  |  malarstwo (sztuki plastyczne)  |  malarstwo śląskie  |  Maltzan – rodzina  |  mitologia grecka i rzymska  |  pałac Maltzanów, Milicz (dawna lokalizacja)  |  Persefona / Prozerpina (mitol.)  |  piekło  |  rydwan  |  scena mitologiczna  |  Vanitas  |  Zeus / Jowisz / Jupiter (mitol.)