Pietá. Epitafium Alexiusa Banckego młodszego

Znajdujący się niegdyś w kaplicy rodziny Bancke przy kościele świętej Marii Magdaleny epitafijny średniowieczny obraz Pietá wcześnie utracił oryginalną, zapewne pulpitową oprawę z inskrypcjami. W zamian został osadzony w dobrze do niego pasującej ramie z epoki opatrzonej datą 1494. Rama, potraktowana z czasem jako pierwotna, zdawała się wskazywać czas fundacji dzieła. Herb Bancke namalowany obok ojca rodziny rozstrzyga, że dzieło upamiętnia rodzinę któregoś z wrocławskich patrycjuszy o tym nazwisku. Szukając takiej osoby wśród nieco wcześniej zmarłych, uznano, że było to epitafium członka rady i ławy miejskiej Martina Banckego, choć zmarł on wcześniej aż o czternaście lat, w 1480 roku. Niełatwy do identyfikacji herb żony Hedwigi sprawił, że – uwzględniając tylko sąsiedztwo w kaplicy płyty nagrobnej Tilmana Czacha +1435 lub 1439 (Machner, Hoverden 1870) – określono ją jako jego właśnie córkę czy może wnuczkę. To samo rozstrzygnięcie przyjęto i dla płyty nagrobnej oznaczonej tymi samymi herbami w postaci mosiężnych aplikacji (Burgemeister, Grundmann II, 1934 – aplikacje wówczas w zbiorach Schlesisches Museum für Kunstgewerbe und Altertümer). Te dość dowolne ustalenia utrwaliły rękopiśmienne inwentaryzacje kościoła, a następnie cała literatura naukowa. Wątpliwości w kwestii identyfikacji herbu Czach zgłosił tylko Schellenberg (1938), który jednak uznał ostatecznie, że herb Czach musiał być odwróconą w polu tarczy wersją znanego mu herbu Schwarzbach. Pół wieku późniejsze opracowanie genealogiczne Oskara Puscha (1986) umocniło wątpliwości. Żoną Martina Banckego nie była Hedwiga Czach, ale nosząca to właśnie imię Hedwiga Weisskorn, zmarła w 1488 roku, a więc wciąż dobrych kilka lat przed datą 1494 na ramie. Dotychczasową identyfikację obrazu trzeba było więc uznać za mocno wątpliwą. Genealogia rodziny Bancke pozwala jednak również na kolejny krok i rozstrzygnięcie pozytywne. Epitafium, z którego pochodzi obraz, upamiętniało nie rodzinę Martina Banckego, ale rodzinę jego syna Alexiusa Banckego młodszego +1508. Jego właśnie żoną była Dorothea Schwarzbach +1511, której herb tym razem rozstrzyga wątpliwości zgłoszone przez Schellenberga. Nowa identyfikacja herbów i osób przesuwa czas powstania epitafium aż o 14 lat, do roku 1508!

Co ciekawe, w kaplicy rodziny Bancke do dziś znajduje się inne epitafium tegoż Alexiusa Banckego młodszego – kamienne, inskrypcyjne, ufundowane aż pół wieku po jego śmierci, ok. roku 1560, o którym wspomina także Pusch (1986). Wydaje się, że ta fundacja może sugerować moment, w którym obraz z 1508 roku utracił pierwotne obramienie, choć nie można wskazać konkretnej przyczyny tego posunięcia. Mogło to być wcześniejsze, przypadkowe uszkodzenie lub zniszczenie starszego obramienia albo przemyślana koncepcja modernizacji sposobu upamiętnienia i uzgodnienie formuły stylowej epitafium Alexiusa z nowszymi pomnikami luterańskiej teraz rodziny w ich kaplicy. Wiemy o znajdującym się tam dawniej epitafium córki Alexiusa – Anny Bancke +1553 i Hieronymusa Sauermanna, a wkrótce pojawiły się także płyty nagrobne dwóch Antonów Bancke – zmarłego wcześniej wnuka (1567) i później syna Alexiusa (1569), z bliskimi stylowo, manierystycznymi, heraldycznymi aplikacjami. W każdym razie zdecydowano się dla epitafium Alexiusa Banckego na nową formułę, pozostawiając jednak stary, średniowieczny obraz, ale już bez dawnej oprawy, i dodając do niego efektowną i elegancką, kaligraficzną kamienną tablicę w bogatej oprawie rzeźbiarskiej, bardziej odpowiadającą prestiżowi rodziny wrocławskiego starosty Antona Banckego. (Nieco podobne uszlachetnienie i unowocześnienie fundacji dotyczyło w kościele już wcześniej renesansowego epitafium Niclasa Burghausa +1552, które przekształcono ok. 1560 roku w duchu manieryzmu, zob.: Muzeum Narodowe we Wrocławiu, nr inw. MNWr VIII-2651/a-b).

Treść napisu w tym drugim epitafium Alexiusa Banckego opracowano zapewne zupełnie na nowo i znajdziemy tam imię oraz nazwisko żony zmarłego – Dorothei Schwarzbach. Brak w nim natomiast znajdujących się na starszym malowidle herbów.

Pozostaje wątpliwość, czy, albo jak długo, stary, średniowieczny obraz był wiązany z pomnikiem Alexiusa Banckego? Ezechiel / Paritius odnotowuje, że w końcu XVII wieku nasz obraz z Pietą znajdował się w kaplicy zawieszony tuż ponad tym drugim, kamiennym epitafium Alexiusa Banckego, jednak po nieco ponad stu latach te dwa, niezbyt pasujące do siebie dzieła, traktowane były już jako od siebie niezależne.

Dla wątku rodzinnego wypada wspomnieć, że w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu znalazły się późniejsze niż w epitafium Alexiusa wizerunki dwojga z jego potomków. W malowanym epitafium Niclasa Jenckwitza-Posadowskiego +1537 (nr inw. MNWr VIII-2648/a-b) drugą z jego trzech żon jest poślubiona w 1527 roku Apolonia Bancke +1530/1531, a wśród wizerunków starostów wrocławskich mamy dwa portrety Antona Banckego (1498-1569): lepszy w tzw. Galerii I (inw. MNWr VIII-1567) i znacznie słabszy malarsko w Galerii II (inw. MNWr VIII-1555). Oba kopiują około 1630 roku portret z niezachowanej ratuszowej galerii starostów. Natomiast niezachowane obrazowe epitafium Antona Banckego z Chrystusem i Samarytanką przy studni znajdowało się dawniej w kościele św. Elżbiety (rys. – Gette; reprodukcja – Pierzchała 1997). W jego zwieńczeniu można było także odnaleźć m.in. herb rodowy jego matki – Schwarzbach.

Religijne przedstawienie ze średniowiecznego epitafium nie ma natrętnie protekcyjnego charakteru. To właściwie "historyczna" scena tuż po zdjęciu ciała Chrystusa z krzyża i złożeniu go na kolanach Marii – Pietá. Jej pasyjny charakter nie odbiega od innych tego typu fundacji w kościele z ostatniego dwudziestolecia przez pojawieniem się fundacji luterańskich. Pod złotym niebem eksponowane jest jaśniejące, a naznaczone podczas męki krwawymi strugami zakrzepłej krwi ciało Chrystusa, ale smutek Matki jest stonowany, łagodny. Podobnie nie są eksponowane emocje innych bliskich osób uczestniczących z pewnym dystansem w opłakiwaniu – świętego Jana Ewangelisty z tomem Dobrej Nowiny swojego autorstwa, świętej Marii Magdaleny z otwartą już puszką balsamu i ukazanej w żałobie świętej Marii Kleofasowej. Wyraźnie jeszcze mniej zaangażowani są zajęci sobą nawzajem Nikodem i Józef z Arymatei trzymający trzy gwoździe i narzędzia, które pozwoliły im zdjąć z krzyża martwe ciało Chrystusa. Do grupy postaci tej ewangelicznej sceny nie należy tylko stojąca po prawej patronka dobrej śmierci św. Barbara (z wieżą i w koronie na głowie) w zielonym płaszczu symbolizującym nadzieję zbawienia.

Małżonkowie Bancke wraz z synami i córkami, klęczą poniżej w dwóch perspektywicznych szeregach naprzeciw siebie, nie nawiązując kontaktu wzrokowego z metafizycznym wydarzeniem, przedstawieni wobec niego w mniejszej skali – z uwzględnieniem hierarchicznej perspektywy. Alexius i Dorothea oraz najstarszy syn i najstarsza córka (zamężna) mają różańce zawieszone na złożonych w modlitwie dłoniach – zapewne jako znak przynależności do bractwa różańcowego (zob. epitafium Johanna Pretwicza z 1504 roku, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, nr inw. MNWr XI-406). O wyjątkowym w mieście statusie bogatej rodziny świadczą delikatne muślinowe okrycia głów zamężnych kobiet, oraz futrzana peleryna córki zszyta wymyślnie przez kuśnierza z czarnych i brązowych trójkątów. Wydaje się, że malarz szczególnie starannie opracował fizjonomię wdowy – zapewne tej, która złożyła u niego zamówienie na epitafijny obraz, oraz dorosłych dzieci – najstarszej córki i najstarszego syna.

Literatura wskazuje, że twórca obrazu należał do warsztatu Mistrza Kanonika Helentreutera, wywodzącego się z pracowni Wrocławskiego Mistrza Świętej Rodziny (Ziomecka 2003).
[Marek Pierzchała]

osoba przedstawiona: Bancke, Alexius młodszy (? -1508) – wrocławski patrycjusz Bancke, Anton (1498-1569) – patrycjusz wrocławski, rajca miejski Bancke, Catharina – córka Alexiusa Banckego młodszego Bancke, Dorothea z domu Schwarzbach (? -1511) – żona Alexiusa Banckego Bancke, Ursula – córka Alexiusa Banckego młodszego Jenckwitz-Posadowski, Apolonia z domu Bancke (+1530) – 1527 żona Nicolausa Sauermann, Anna z domu Bancke (? -1533) – żona Hieronymusa Sauermanna, primo voto Schram

słowa kluczowe: Bancke (herb)  |  Jezus Chrystus  |  kościół św. Marii Magdaleny (Wrocław) (dawna lokalizacja)  |  malarstwo (sztuki plastyczne)  |  malarstwo śląskie  |  Maria / Najświętsza Maria Panna  |  Muzeum Narodowe w Warszawie (instytucja)  |  Nikodem (postać biblijna)  |  Pieta (Opłakiwanie; Sceny od zdjęcia z Krzyża do złożenia do grobu; Pasja Chrystusa; Nowy Testament)  |  portret zbiorowy  |  Schwarzbach (herb)  |  sztuka śląska  |  św. Barbara  |  św. Jan Ewangelista (apostoł)  |  św. Józef z Arymatei  |  św. Maria Kleofasowa  |  św. Maria Magdalena