Epitafium Niclausa Werdera z przedstawieniem tronującej Marii z Dzieciątkiem oraz świętymi Piotrem, Pawłem i Barbarą

To jedno z najstarszych zachowanych wrocławskich malowanych epitafiów (kilka wcześniejszych w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie) pochodzi z dawnego kościoła św. Barbary. Nie przetrwało ono w swym pierwotnym kształcie. Tablica malowidła została przycięta z każdej strony, a ramę z dwoma inskrypcjami w lustrze zmniejszono do nowego formatu.

Pod względem treści obraz znakomicie prezentuje dominującą ideę średniowiecznego epitafium. Osobę zmarłego identyfikuje napis na dolnej listwie ramy oraz częściowo tylko zachowany indywidualny gmerk u jego stóp. To wrocławski tkacz Nicolaus Werder, zmarły w 1456 roku. Odziany w czarną szubę zmarły klęczy i zwraca się ku małemu Jezusowi na kolanach Marii. Nad złożonymi w błagalnej modlitwie dłońmi rozwija się titulus z prośbą o zmiłowanie – Herre Jhesu Christe erbarme dich mein. Jest to scena sądu indywidualnego po śmierci. Zapada tu wyrok rozstrzygający o wysokości kary czyśćcowej. Napis na górnej listwie ramy głosi wiarę, że przed sprawiedliwym sądem Ojca i Syna liczyć możemy na opiekę i wsparcie "adwokatów", których tu widzimy w osobach świętych: Piotra z kluczem, Pawła z mieczem i patronki dobrej śmierci Barbary z hostią w oknie wieży, a zwłaszcza ze strony najważniejszej z orędowniczek – Matki Bożej, która tronuje w koronie razem ze swym dziecięcym Synem. Mały Jezus rozkrzyżowuje ręce, wyciągając je ku jabłku podtrzymywanemu przez Matkę, oraz w stronę klucza Piotrowego, co akcentuje pośrednictwo Kościoła w korzystaniu ze skutków pokonania grzechu i otwartej przez Chrystusa drogi do zbawienia.

Istotny jest też polecający gest św. Pawła, którego dłoń spoczywa na głowie protegowanego. Charakter relacji między przedstawionymi osobami zaznaczono lekkim pochyleniem w pokłonie dwóch świętych przed majestatem Marii i Jezusa, gdy św. Barbara – patronka cmentarnego kościoła, z którego pochodzi epitafium – to figura jakby tu nieaktywna, ukazana w ujęciu prezentacyjnym, ale swą obecnością potwierdzająca opatrzoną sakramentami, dobrą śmierć wrocławskiego tkacza.

Znaczące jest czarne dziś tło nocnego czy metafizycznego nieba ozdobionego gwiazdami jako domena Marii (zob. też epitafium Johanna Pretwicza z 1504 roku, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, nr inw. MNWr XI-406). Podkreśla ono barwność i świetlistość głównej grupy figuralnej utworzonej przez szereg smukłych postaci. Na płytkiej rampie sceny głębię zaznacza ukazany ukośnie architektoniczny tron z baldachimem i z arkadowymi przezroczami, w których ukazano dwie małe figurki grających na lutniach aniołów.

Pod względem artystycznym malowidło prezentuje się dość tradycyjnie, odwołując się do nieco uproszczonych rozwiązań w konwencji stylu miękkiego z 1. połowy XV wieku.
[Marek Pierzchała]

osoba przedstawiona: Werder, Niclaus (?-1456) – wrocławski tkacz

słowa kluczowe: anioł  |  Dzieciątko Jezus [z atrybutami] (Chrystus jako dziecko lub młodzieniec – ogólnie; Jezus Chrystus)  |  gmerk  |  gwiazda  |  Hostia / Najświętszy Sakrament  |  jabłko / globus cruciger (insygnium władzy)  |  kielich (naczynie)  |  klucz  |  kompozycja izokefaliczna  |  korona  |  kościół św. Barbary (Wrocław) (dawna lokalizacja)  |  lutnia (instrument muzyczny)  |  malarstwo (sztuki plastyczne)  |  malarstwo śląskie  |  Matka Boska / Maria z Dzieciątkiem / Madonna (Maria / Najświętsza Maria Panna)  |  miecz (uzbrojenie – ikonografia)  |  Muzeum Narodowe w Warszawie (instytucja)  |  niebo / raj  |  sztuka śląska  |  św. Barbara  |  św. Paweł (apostoł)  |  św. Piotr (apostoł)  |  tron  |  wieża (archit.)